Галоўная > Літаратурная старонка > Бібліятэку зачынялі. Апавяданне

Бібліятэку зачынялі. Апавяданне


17-04-2019, 11:14. размясціў: gazeta

 Вясковую бібліятэку зачынялі. Кнігі былі зняты з паліц, складзены ў акуратныя стосікі, перавязаны тугой вяроўкай. Гэтыя слупочкі-вежачкі асуджана стаялі ў куце пад акном, як выгнаннікі, пакорліва чакаючы сваёй долі. Ужо заўтра павязуць іх немаведама куды…

Прыязджала метадыст з раёна, некаторыя кнігі ўзяла з сабой. Прыходзілі са школы, што ў дальнім сяле, штосьці з кніг адабралі, але таксама мала: многае даўно выкрэслена са школьных праграм.


Апусцелыя паліцы саставілі бліжэй да дзвярэй, каб заўтра зручней было выносіць. Выгнутыя ад кніжнага цяжару, які трымалі на сабе столькі гадоў, зараз пустыя, яны, здавалася, выказвалі разгубленасць і непаразуменне: “Што за дзіўная лёгкасць?” Сама зала, якая раптам чамусьці стала выглядаць шырэйшай, быццам пратэставала: “Дзеля чаго гэта нязвыклая гулкая пустэча?”


— Хоць танцуй! — сумна пажартавала, усміхнуўшыся самой сабе, Алена Міхайлаўна, якая шмат гадоў загадвала бібліятэкай. Не, ні танцаваць, ні жартаваць ёй зусім не хацелася. Але і плакаць — таксама. Думка замерла, аслупянела, не было жадання нічога асэнсоўваць і ацэньваць. Як рыба ў вір, апусцілася яна ў глыбіню свядомасці, і толькі выглядвала з пячоры цёмных зрэнак бездакорліва, ціха. Яшчэ год жанчыне заставаўся да пенсіі. Але пра сябе яна не думала. Адзіная дачка ўжо працуе. Пратрымацца можна, знойдзецца нейкі заробак і ў самім калгасе.


Не, не тое, што не далі дапрацаваць да пенсіі, засмучала Алену Міхайлаўну. Проста кніжкі былі ёй… як даверлівыя дзеці, верныя сябры, дзякуючы якім думкі яе заўсёды трымаліся на высокай хвалі.


Бібліятэку зачынялі. Канешне, мала стала апошнім часам у яе наведвальнікаў. І працёкшы ў куце дах ніхто не хацеў рамантаваць. Само калісьці багатае сяло, у якім былі і васьмігадовая школа, і два магазіны, і нават хлебапякарня, ператварылася ў глухую па сучасных мерках вёску. Былыя калгасныя пабудовы — млын, канюшня, кароўнік, свіран, майстэрня — даўно прыйшлі ў заняпад: што развалілася само, што зруйнавалі, што стаяла так, без усялякай карысці з выбітымі шыбамі, і гулялі там толькі скразнякі.


Алена Міхайлаўна сама ўжо некалькі гадоў запар хадзіла па хатах сваёй ды суседніх вёсак з сумкай, набітай свежымі часопісамі, кніжкамі. Ды якія жыхары засталіся ў тых мясцінах? Амаль што адны старыя бабулькі.


Сціплыя сялянкі асцярожна, як нешта крохкае, бясцэннае, нават святое, бралі кніжкі, гладзілі іх сваімі шурпатымі, мазолістымі рукамі ды неўзабаве заводзілі размову пра нешта сваё з доўгага няпростага жыцця. Падчас развітання яны шчыра запрашалі бібліятэкарку прыходзіць да іх часцей, і Алена Міхайлаўна вельмі добра разумела іх пачуцці, жаданне знайсці ў ёй суразмоўцу, каб крыху забавіць сваю адзіноту.
Жанчына зірнула ў акно. Майскі ветрык лёгка гойдаў маладыя лісточкі статнай бярозы, бы гуляў. Прыгадала даўні час, калі ўзводзілася яе бібліятэка. Да гэтага калгасная займала толькі маленькі пакойчык у будынку праўлення. Але гэта яшчэ той шчаслівы час, калі мелася магчымасць пашыраць бібліятэчны фонд, ды ад наведвальнікаў не было адбою.


Новую бібліятэку вырашылі ставіць на высокім месцы, з якога адкрывалася цудоўная панарама на калгасныя палеткі, бярозавы гай, на дарогу, што вяла ў суседняе сяло. Менавіта тады, калі скончылі будоўлю, пасадзіла яна тут танюсенькі саджанец бярозкі. А цяпер стаіць якраз насупраць акна веснавая прыгажуня, хутаючы ў лёгкія празрыстыя цені рамантычную самоту адзінокай лаўкі.


Шырокая сцяжына, што вяла ад дарогі да дзвярэй бібліятэкі, даўно звузілася, нават стала зарастаць. З усіх наведвальнікаў застаўся толькі адзін, самы верны, — 35-гадовы трактарыст Сашка. Прыходзіў ён увечары, і вельмі часта бываў на лёгкім падпітку. Заводзіў з Аленай Міхайлаўнай доўгія размовы пра сэнс жыцця, пра палітыку, пра зоркі ці пра што іншае, аб чым дзесьці пачуў, альбо вычытаў у газеце.
Алена Міхайлаўна часам дабрадушна пасмейвалася з Сашкіных слоў, якімі маляваў ён свой асобны, чысты, важкі, да болю ўтапічны ў рэаліях сучаснасці свет з марай аб дзівосным, сапраўдна здаровым жыцці на роднай зямлі; той свет, які будавала яго сакральная думка, грунтуючыся на асабістым уяўленні аб праўдзе. Твар жанчыны становіўся сур’ёзным, задуменным, і яна раптам згаджалася з пачутымі словамі, горача падтрымліваючы суразмоўцу, — многае з Сашкіных разважанняў здавалася Алене Міхайлаўне каштоўным, вартым таго, каб прыслухацца, і не толькі ёй адной.


— Вернецца, абавязкова вернецца ў сяло жыццё. Не вытрымае доўга чалавек без Зямлі-Маці! — палымяна прарочыў Сашка. Вельмі разумела яго жанчына, але, пазіраючы ў акно, за якім расцілаўся від на руіны некаторых калгасных збудаванняў, зусім не ўяўляла сабе, як гэта магчыма. Ды і Сашка сваёй думкі не развіваў — напэўна, і сам не ведаў. Гэтая рашучая ідэя была проста яго марай.
Бывала, Сашка шчыра плакаўся, што яна адна, з кім можа пагаварыць, хто згаджаецца слухаць яго “бред идиота”, як выражаецца, сварачыся, жонка.


Прыходзіў Сашка часам і цвярозы. Быў тады маўклівы, суровы. Азіраў задуменным позіркам роўныя рады кніг, прытуляў сваю цяжкую руку да таямнічых карэньчыкаў, што аказваліся побач, а потым… зашываўся недзе сярод паліц, углыбляючыся ў запаветныя радкі, сыходзячы думкамі ў іх увесь, без астатку. У такія хвіліны Алена Міхайлаўна баялася нават паварушыцца, каб не разбурыць нечаканым стукам ці шоргатам патаемную працу чалавечай душы.


Сашка перачытаў усе творы Дастаеўскага, што былі ў бібліятэцы. Асабліва падабаўся яму “Ідыёт”. Напэўна, адчуваў сваю духоўную роднасць з князем Мышкіным, якога ніхто не хацеў зразумець. Яго ж самога ўсе суседзі следам за жонкай бязлітасна трымалі за мясцовага ідыёта — за тое, што гаварыў пра нешта незразумелае, марыў не пра тое. Аднойчы на прэміяльныя замест таго, каб купіць касцюм на вяселле сваяка, набыў сыну Паўліку мальберт і фарбы, каб той вучыўся маляваць па-сапраўднаму. Ды не вельмі забаўляўся Сашка пакрыўджанасцю. Трымаўся за свой стрыжань.


Гэты вясковы “князь Мышкін” напамяць цытаваў коласаўскую “Новую зямлю” і вельмі любіў Ясеніна ды Рубцова. Алена Міхайлаўна сама была закахана ў паэзію. Асабліва цаніла гэтага сучаснага рускага паэта з пранізлівым позіркам — Рубцова, партрэт якога сярод іншых вісеў на сцяне, — за вясковы настрой, пранікнуты любоўю і болем. Былі ў яго вершах і зямныя кветкі, і салаўі, і нябесныя зоркі, і ціхая чалавечая туга па мінулым, калі людзі яшчэ ўмелі марыць светла, велічна і будавалі, зыходзячы з гэтай мары, сваё жыццё. У памяці жывымі агеньчыкамі ўспыхвалі мілыя, балюча шчырыя радкі з вершаў любімага паэта: “Тихая моя родина…”, “О сельские виды, о дивное счастье родиться…” Душа пякельна, да слёз, да стогну адчувала ў стане сучаснага жыцця з яго меркантыльнасцю, адноўленым мяшчанствам вялікую здраду ўсяму святому, ды розум не ведаў, што з гэтым адчуваннем яму рабіць.


Жанчына абвяла задуменным позіркам сцены, на якіх яшчэ віселі партрэты класікаў. Рука не падымалася іх зняць. Моўчкі пазіралі ў пустэчу залы Купала з Коласам. Абдавалі пяшчотным цяплом светлыя ясенінскія вочы. А праніклівы, ацэньваючы позірк-прышчур Рубцова здаваўся зараз разумеючым, сумна-насмешлівым.


Алена Міхайлаўна ў задуменні прачытала ўслых радкі з рубцоўскага верша, які столькі разоў страсна дэкламаваў ёй яе верны чытач і шчыры суразмоўца Сашка:


“Я буду скакать по холмам задремавшей отчизны,
Неведомый сын удивительных вольных племён…”


Акрамя гэтых радкоў услых Сашка нічога не мог вымавіць — душылі слёзы. Ён апускаў шапку на твар і сціскаў ёю вочы, каб не заплакаць па-сапраўднаму.


А дванаццацігадовы Сашкаў сын Паўлік сапраўды някепска маляваў. Асабліва яму падабаліся коні: то яны ў яго пасуцца на лузе, то скачуць, уздымаючы грывы, як крылы. Быў час, хлопчык таксама наведваўся да Алены Міхайлаўны ў бібліятэку. Вочы Паўліка былі такімі ж задуменнымі, як і ў бацькі. Ён перагартаў усе энцыклапедыі. Але тых кніжак, якія яго цікавілі больш за ўсё, тут не было. Аднойчы Алене Міхайлаўне, каб задаволіць Паўлікаў густ, прыйшлося заказваць яму некалькі пра тэхніку жывапісу ў абласной бібліятэцы.


Алена Міхайлаўна зняла партрэты, прытуліла іх да грудзей. Азірнулася, каб глянуць яшчэ раз на акуратныя слупкі-вежачкі бібліятэчнага скарбу, якія даставалі да самага падаконніка. Гуллівы ветрык забаўляўся сярод гнуткіх галінак бярозы, на якіх зелянелі маладыя лісточкі. Ва ўсю моц біла ў шыбы веснавое сонца. Гойдаліся на сценах лёгкія цені. І ў куце над складзенымі кніжкамі таксама адбываўся нейкі сакральны рух, быццам раіліся там высокія думкі, луналі высакародныя пачуцці — такія розныя, такія глыбокія: пра чалавечую дабрыню, жыццёвую горыч і светлую, абавязкова ўсёперамагаючую мару, і ахутваў іх арэол нясцерпнага для вачэй ціхага ззяння.
Вясковая бібліятэка зачынялася. Адным храмам на зямлі станавілася менш.


Алена Міхайлаўна выйшла з партрэтамі на ганак, зачыніла дзверы. Зрабіўшы некалькі крокаў па сцежцы, апынулася на дарозе і ціха пайшла, аддаляючыся ад будынку сваёй, ужо былой бібліятэкі.


Насустрач на веласіпедзе ехаў на лугі да сваіх коней Паўлік з мальбертам за плячыма. Ён імчаў так, быццам ведаў: там адбываецца зараз нешта такое дзівоснае, што проста недаравальна прапусціць. Размінаючыся з жанчынай, ён гучна крыкнуў на хаду:


— Добры дзень, Алена Міхайлаўна!
Узрадаваная сустрэчай, яна спынілася і адказала хлопчыку бадзёрым прывітаннем:


— Добры дзень, Паўлік!
Раптоўнае гулкае шапаценне бярозавых галін прымусіла яе азірнуцца.
Верхавіна бярозы, якую калісьці саджанцам перанесла Алена Міхайлаўна з бярозавага гаю, пераможна разгойдвалася ў нябесным блакіце. І будынак бібліятэкі зусім не здаваўся ёй сірочым, пакінутым, бездапаможным, таму што заставалася тут разам з ім, каб дзяліць яго лёс, верная паплечніца-бяроза.
Жанчына ўсміхнулася ёй, памахала рукой.

Фота для ілюстрацыі.
Ала МАЙСЯЁНАК.


Вярнуцца назад